Hoe onderdrukte gevoelens onze waarneming en samenwerking vervormen
Het was een overleg dat bedoeld was om de lucht te klaren. Twee afdelingen die nauw van elkaar afhankelijk zijn, maar al langere tijd met elkaar botsen, kwamen samen om hun beelden over elkaars functioneren uit te wisselen. De spanning was voelbaar nog voordat het gesprek begon.
Afdeling A trapte af. De kritiek was fel, hard en weinig genuanceerd. De woorden sneden, de toon was aanvallend. Afdeling B luisterde zichtbaar gespannen. In hun eigen vooroverleg hadden ze afgesproken vooral níet in concurrentie te vervallen. De gevoelens van rivaliteit die er wél waren, waren niet uitgesproken. Het gesprek had zich gericht op het vermijden van strijd, niet op het onderzoeken van wat er werkelijk leefde.
Toen afdeling B aan de beurt was, gebeurde precies wat je kunt verwachten wanneer onderdrukte gevoelens zich een weg naar buiten zoeken: de kritiek kwam er half ingehouden uit, met een ondertoon van agressie die niemand benoemde maar iedereen voelde. De woorden waren voorzichtig, maar de lading was scherp.
Totdat Kathleen het woord nam. Zij was een informele leider binnen afdeling B, iemand met gezag en invloed. En zij deed iets onverwachts: ze gaf niet alleen scherpe, concrete feedback, maar benoemde ook een aantal sterke punten van afdeling A. Haar bijdrage was eerlijk en genuanceerd.
Het effect was explosief — maar niet in de gezamenlijke groep. Pas toen afdeling B weer onder elkaar was, kwam de onderdrukte kritiek boven. Maar nu niet gericht op afdeling A, maar op Kathleen::
“Hoe kon je dat zeggen?”
“Bevalt het je hier niet?”
“Misschien moet je daar maar gaan solliciteren.”
De sfeer werd grimmig. De groep leek op zoek naar een zondebok. De agressie die eerder niet geuit mocht worden, vond nu een veilige route: naar binnen, naar één van de eigen mensen.
Toen we het gesprek vertraagden en onderzochten wat er nu eigenlijk gebeurde, kwam de kern langzaam boven. Men moest erkennen dat Kathleen eigenlijk niets gezegd had wat onjuist was. Hun ingehouden kritiek had ertoe geleid dat de sterke punten die Kathleen ook had benoemd niet verdragen konden worden. Met als gevolg de scherpe aanvallen op Kathleen. Toen dat helder en uitgesproeken was, ontstond rust in de groep.
Een van de medewerkers vatte het uiteindelijk prachtig samen:
“We hebben waargenomen met de vuist op de rug.”
Psychodynamiek: wat we niet willen voelen, bepaalt toch ons gedrag
In groepen hebben we af en toe gevoelens die we liever niet erkennen: irritatie, rivaliteit, angst om tekort te schieten. Wanneer we die gevoelens wegduwen, verdwijnen ze niet. Ze gaan ondergronds — en beginnen van daaruit onze waarneming te sturen.
We zien dan niet meer wat er is, maar wat we kunnen verdragen.
We reageren niet meer op de situatie, maar op onze eigen schaduw.
Projectieve identificatie: wanneer onze binnenwereld buiten ons lijkt te ontstaan
Wanneer we gevoelens niet willen voelen, projecteren we ze vaak op anderen.
• De concurrentie die afdeling B niet wilde erkennen, werd toegeschreven aan afdeling A.
• De agressie die men niet wilde voelen, kwam naar buiten in de vorm van onderdrukte aanvallen.
• Kathleen werd drager van het “verboden” gevoel: zij zei wat niemand durfde te zeggen.
En toen zij dat deed, reageerde de groep alsof hún innerlijke conflict door haar was veroorzaakt.
Groepsdynamiek: hoe een groep collectief vastloopt
In groepen versterken projecties elkaar. Wat één iemand niet durft te voelen, wordt door de groep overgenomen. Zo ontstaat een collectieve werkelijkheid waarin bepaalde gevoelens verboden terrein worden. Wie die gevoelens tóch benoemt, wordt gezien als verrader.
Maar toen de groep uiteindelijk wél sprak over irritatie en concurrentie, gebeurde er iets anders: de waarneming werd breder, opener, eerlijker. De vuist ging van de rug.
Tot slot
Deze casus laat zien hoe belangrijk het is om actuele gevoelens te herkennen en te delen — juist wanneer ze lastig zijn. Want wat we niet onder ogen zien, bepaalt toch ons gedrag. En pas wanneer we dat erkennen, kunnen we werkelijk contact maken met elkaar én met de realiteit van het moment.
Wil je je invloed in groepen vergroten en leren over fenomenen zoals hier beschreven, oriënteer je dan op de EROM training van IOD.
Gepubliceerd op 29 april 2026
Wilt u een automatische e-mail ontvangen als er een nieuwe blog wordt toegevoegd? Vul hieronder uw gegevens in.
naar boven