.jpg)
In organisaties werken we dagelijks met modellen, schema’s en theorieën. Ze geven houvast, taal en structuur. Maar wie langer meeloopt in het vak van organisatie- en veranderkunde, ontdekt al snel: niet de waarheid van een model is bepalend, maar de waarde ervan in het gebruik.
Een model verhoudt zich tot de werkelijkheid zoals Nijntje tot een konijn: het lijkt erop, maar het ís het niet. En dat is precies de bedoeling.
Modellen zijn geen werkelijkheid — ze helpen ons om erover in gesprek te gaan
In veel vakgebieden draait validiteit om representatie: hoe goed weerspiegelt een model de realiteit? Maar in organisatieontwikkeling werkt dat anders. Hier zoeken we niet naar modellen van de werkelijkheid, maar naar modellen voor de werkelijkheid. Niet als absolute waarheid, maar als hulpmiddel om betekenis te geven aan wat we zien.
Modellen zijn geen containers of meaning, maar containers for meaning. Ze moeten ons helpen het gesprek te voeren over wat er speelt — niet om het gesprek te vervangen.
De transitionele ruimte: waar leren echt plaatsvindt
Als we met modellen werken bewegen we tussen twee werelden: de concrete realiteit van klanten en de abstracte wereld van theorie. Dat wordt wel de transitionele ruimte genoemd: een plek waar spel, verbeelding en realiteit elkaar raken.
In die ruimte functioneren modellen als transitioneel object. Net zoals een kind een teddybeer gebruikt om nieuw terrein te verkennen, gebruiken wij modellen om onszelf te oriënteren in complexe situaties. Niet omdat het model de waarheid bevat, maar omdat het ons helpt te ontdekken wat we al weten, maar nog niet onder woorden konden brengen.
De waarde van een model zit dus niet in het model zelf, maar in wat het bij ons oproept.
Generatieve theorieën: geen voorschriften, maar uitnodigingen
Veel managementtheorieën doen alsof de wereld maakbaar is: “Structure follows strategy”. Maar organisatievraagstukken zijn zelden zo lineair. Ze zijn complex, gelaagd en vaak ‘fuzzy’: verschillende perspectieven, verschillende belangen, verschillende betekenissen.
Daarom hebben we meer aan generatieve theorieën: theorieën die ruimte scheppen voor eigen interpretatie, associatie en betekenisgeving. Theorieën die mensen helpen om lokale waarheden te formuleren, zodat ze weer zinvol kunnen handelen in een veranderende context.
Wanneer modellen een fetisj worden
Toch gebeurt er iets interessants wanneer de spanning oploopt. In plaats van het gesprek aan te gaan, grijpen mensen soms naar modellen als schuilplaats. Dan worden modellen geen transitioneel object meer, maar een fetisj: iets dat we gebruiken om de realiteit níet onder ogen te hoeven zien.
Denk aan:
In die gevallen verdwijnt de dynamische spanning die nodig is om echt te leren. Het model wordt een ritueel, een invuloefening — en verliest zijn waarde.
Professionaliseren is leren omgaan met spanning
De kern van professionalisering ligt daarom niet in méér kennis, maar in het vergroten van je vermogen om spanning te verdragen. De spanning van niet-weten. De spanning van verschillende perspectieven. De spanning van een situatie die zich niet laat vangen in een schema.
Een professional is niet iemand die alle antwoorden heeft, maar iemand die:
Zoals Proben Friis ontdekte toen hij een tweede groep begeleidde bij improvisatie: het stappenplan dat hij na zijn eerste succes had gemaakt, werkte niet meer. Hij volgde niet langer “de wet van de situatie”. De frisse blik was weg. Het model had zijn transitionele waarde verloren.
Tot slot: kennis én kunde
In discussies over validiteit van modellen wordt vaak vergeten dat de waarde van een model niet alleen in de inhoud zit, maar vooral in hoe we het gebruiken. Professionaliseren betekent daarom aandacht voor beide:
Modellen zijn hulpmiddelen, geen waarheden. Ze helpen ons om betekenis te geven aan complexe situaties — maar alleen als we ze gebruiken met vakmanschap, reflectie en moed.
Wil je je verder professionaliseren als adviseur door niet alleen je kennis, maar ook je kunde te vergroten, oriënteer je dan op de programma's van IOD (https://www.iod.nl/opleidingen). De eerstvolgende workshop 'De kunst van adviseren' (https://www.iod.nl/opleidingen/de-kunst-van-adviseren) start 4 november.
Gepubliceerd op 25 augustus 2026
Wilt u een automatische e-mail ontvangen als er een nieuwe blog wordt toegevoegd? Vul hieronder uw gegevens in.
naar boven